عمومی

موضوعات سیاسی به سینمای کمدی پناه برده‌اند

سینمای سیاسی یکی از چالش های سینما در تمام دنیاست. گاهی به آثاری برمی خوریم که ممکن است در طبقه بندی ها به عنوان فیلم سیاسی شناخته نشوند یا برعکس. درباره سیاسی بودن یا نبودن یک فیلم نظرات متفاوتی وجود دارد اما در کشور ما این موضوع حادتر است.

به گزارش مجله زنده خبری شرق وی نوشت: «در سینمای ایران فیلم سیاسی چگونه ساخته می‌شود و آیا در سال‌های اخیر فیلم‌های صرفاً سیاسی در سینمای ما ساخته شده است، سؤالی است که سینماگران ایرانی برای آن پاسخ‌های متفاوتی دارند. محمدمهدی عسگرپور تهیه کننده و کارگردان سینما معتقد است که مسائل سیاسی در قرائت های رسمی چندان تشخیص داده نمی شود. وی در سخنان خود به انواع دیگر فیلم ها نیز اشاره کرد که سعی در نگاهی به برخی مسائل سیاسی داشتند.

در مورد چگونگی ساخت فیلم سیاسی نظرات مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند که خوانش رسمی از رویدادهای سیاسی برای ساخت چنین فیلم هایی قابل قبول است و برخی می گویند ما عموماً در ایران فیلم سیاسی نداریم و از فیلم های اجتماعی به اشتباه سیاسی تعبیر می شود. به نظر شما ویژگی های یک فیلم سیاسی چیست؟

سینمای سیاسی یکی از چالش های سینما در تمام دنیاست. گاهی به آثاری برمی خوریم که ممکن است در طبقه بندی ها به عنوان فیلم سیاسی شناخته نشوند یا برعکس. درباره سیاسی بودن یا نبودن یک فیلم نظرات متفاوتی وجود دارد اما در کشور ما این موضوع حادتر است. زیرا اساساً مسائل سیاسی در قرائت های رسمی چندان قابل تشخیص نیست، اما می توان آنها را از زبان مردم عادی یا اقشار فرهنگی یا سایر اقشار تشخیص داد. گاهی حتی بیشتر مشکلات به اشتباه سیاسی تلقی می شود. مثلاً در بسیاری از مسائل صنفی موضوعی دنبال می شود که گاهی از آن به رفتار سیاسی تعبیر می شود و وقتی وارد بحث می شوید چه مدرکی وجود دارد که نشان می دهد موضوع سیاسی است؟ گاهی اوقات هیچ پاسخی وجود ندارد. معلوم است که ما در این موضوعات تمایزات چندان روشنی نداریم، هیچ، اساساً در این زمینه زیاد کار نکرده ایم. البته به نظر من به وضوح به بخشی از مجموعه مدیریتی برمی گردد که مفاهیم سیاسی را به عنوان مشکلات طبیعی که در هر جای دنیا ممکن است اتفاق بیفتد نمی شناسد و معلوم نیست یک موضوع سیاسی چه ویژگی هایی دارد. اما به هر حال در هر کجای دنیا که قدرت در قالب احزاب تفکیک شود و اتحادیه های منسجم شکل بگیرد، تضاد منافع یا تعارضات دیگری ممکن است به وجود بیاید که در برخی از تعاریف رفتار سیاسی تلقی می شود. این در حالی است که در کشور ما اتفاقات به شکل دیگری در حال رخ دادن است. وقتی اصولاً احزاب در کشوری تشکیل نشده باشند، احزابی که می توانند با افکار متفاوت عمل کنند و نظرات و انتقادات خود را داشته باشند و پیشنهادات خود را برای اداره دولت ارائه دهند، معمولاً شاهد چنین اتفاقاتی هستیم. به همین دلیل رفتار سیاسی شکل نگرفته و در مرحله مقدماتی هستیم. در کشورهایی که این وضعیت را ندارند و عمدتا احزاب تشکیل می‌شوند و اتحادیه‌ها و اتحادیه‌ها تشکیل می‌شوند، می‌بینید که مفاهیم سیاسی به عنوان یک مشکل طبیعی پذیرفته شده است. یعنی به موضوع سیاسی امری مذموم تلقی نمی شود. این اتفاق در کشور ما چه قبل و چه بعد از انقلاب به صورت دسته جمعی رخ نداده است و افرادی که فکر می کنند در کشور ما سینمای سیاسی وجود ندارد قطعاً منظور من همان چیزی است که گفتم. به نظر من فیلم سیاسی داشتیم و داریم.

مثل چه فیلم هایی؟

در هر دوره ای فیلم هایی داشته ایم که می توان از آن به عنوان فیلم سیاسی تعبیر کرد و به موضوع خاصی پرداخته است. مثلاً «گزارش ترور» آقای محمدعلی نجفی یا برخی از آثار و فیلم‌های مسعود کیمیایی که بعد از سال 1387 با حمایت نهادهای دولتی ساخته شد یا فیلم‌هایی که برای گروه‌ها و احزاب خاص ساخته شد را به یاد دارم. البته ممکن است برخی از این فیلم‌ها در دوره‌ای به مسائل سیاسی پرداخته باشند که ممکن است دوره‌ای دورتر باشد، به دلایل بسیاری و به دلایل مختلف که به نظرم عمدتاً به شیوه‌ای برمی‌گردد که وزارتخانه آن‌ها را جهت‌گیری کرد. سال‌ها نمی‌توانستند با مشکلات امروز ارتباط برقرار کنند حتی برخی از فیلمسازان به بهانه یک مشکل معاصر برای هدف قرار دادن یک موضوع تاریخی، که در واقع می‌تواند به معنای یک موضوع سیاسی باشد، استفاده کردند. با توجه به اینکه نظام فیلمسازی در کشور ما مانند بسیاری از امور دیگر از نظر ممیزی وزارت ارشاد وابستگی زیادی به دولت دارد، همواره این محدودیت ها وجود داشته و اصولاً فیلمسازانی که به دنبال ساخت چنین آثاری بود، تمایل داشت که این نگرش حرکتی را در این راستا قرار دهد تا این شکل از فیلمسازی نویسنده، تهیه کننده و کارگردان خاص خود را پیدا کند که متأسفانه هرگز به جریان اصلی تبدیل نشد. به همین دلیل ممکن است در فیلم های اجتماعی، کمدی ها یا هر گونه ژانر سینمایی شاهد تکه های سیاسی باشیم. حتی در حوزه جنگ هم فیلم‌هایی ساخته شده که حتی می‌توانند مضامین سیاسی را دنبال کنند، زیرا در آن ساختار می‌توانستند حرف خود را بزنند و اگر مجبور به ترک آن ساختار می‌شدند، شاید آن فرصت برایشان پیش نمی‌آمد. . به همین دلیل ما جزو کشورهایی هستیم که مسائل آن چندان تفکیک نشده است. حتی برخی وقتی می خواهند جنبشی را انقلابی مطرح کنند از این شعار استفاده می کنند. وقتی جایی می گوییم، نگفتی سیاست ما همان دین شماست؟ و ما آن را بر این اساس قرار می دهیم، آنها ممکن است مناسب باشند. با این حال، وقتی همه مسائل در هم تنیده شوند، نمی توانید تفاوتی ایجاد کنید. دیگر نمی توان فقط درباره چگونگی ساخت یک فیلم سیاسی صحبت کرد. مسایل سیاسی تا حد زیادی از سوی دولت های متوالی در طول سالیان متمادی مورد اذعان قرار نگرفته و به همین دلیل سینمای خود را پیدا نکرده است.

شما فیلمسازی را از دهه 60 شروع کردید که با اتفاقات سیاسی زیادی مواجه بودیم و البته مدیریت یکی از مراکز مهم فرهنگی یعنی بنیاد سینمایی فارابی را بر عهده داشتید. آیا به عنوان یک فیلمساز تا به حال سعی کرده اید فیلمی سیاسی بسازید و در این راه با موانعی روبرو شده اید؟ و سپس، به عنوان کارگردان، چه دیدگاهی برای ساخت یک فیلم سیاسی داشتید؟

به عنوان کارگردان باید بگویم که هر کارگردانی خمیدگی ذهنی خودش را دارد. برخی گرایشات ذهنی از کودکی شکل می گیرد و برخی پس از تصادف، نگرش های متفاوتی دارند. همه فیلمسازان علاقه ای به ساخت فیلم سیاسی ندارند و بسیاری از فیلمسازان مشهور ایران و جهان ممکن است نگرش اجتماعی نسبت به مسائل داشته باشند یا حتی برخی مسائل سیاسی را به خوبی درک کرده و درباره آن صحبت کنند، اما به فیلم های کمدی علاقه مند هستند. انجام دهید به همین دلیل این یک ترجیح شخصی است. ساختن فیلم های سیاسی هرگز موضوع مورد علاقه من نبوده است.

اما گاهی اوقات فیلم های شما تفسیرهای سیاسی دارند. مثلا فیلم «مهمان داریم».

این دقیقاً همان نکته ای است که در ابتدای صحبتم به آن اشاره کردم. اگر سپهر سینمای سیاسی در کشور ما نیز مانند سایر کشورهای جهان به طور طبیعی شکل می گرفت، شاید حتی در مورد آثارمان هم واضح تر صحبت می کردیم. در مورد ما مهمان داریم این اتفاق برای من افتاد و تعابیر مختلفی داشت. گروهی فیلم را تحلیل کردند و تحلیل های خود را به مقامات بالاتر ارائه کردند و بعداً متوجه شدم که تقریباً از همه فیلم ها مفاهیم سیاسی را برداشته اند. از رنگ دیوار گرفته تا تحلیل یک خانه سه طبقه و خرابی هایی که در خانه رخ داده است. اگر فقط یک فیلم اجتماعی ساخته بودم. این نگاه در برخی از سریال هایی که انجام داده ام نیز وجود دارد. من خودم فکر می کنم در این مملکت بزرگ شده ام و گاهی مضامین سیاسی ممکن است ناخواسته در فیلم هایم ظاهر شود. گاهی نقد اجتماعی ما در فیلم هایمان شکل دیگری پیدا می کند. این هیچ اشکالی ندارد. اما این ما را در یک بحران قرار می دهد که احساس می کنیم دیگر ژانر مهمی در سینما نداریم که بتواند به طور مستقل کار خود را انجام دهد یا حتی مشکلی ایجاد کند. ما در حال حاضر با یک سری بحران مواجه هستیم که اگر سریال و فیلمی زودتر ساخته می شد ممکن بود در طول زمان شکل دیگری به خود بگیرد.

اما تا جایی که به دوره مدیریتی ام می رسد بخشی از آن در صدا و سیما فعال بودم که البته بیشتر در گروه کودک خلاصه می شد. در بنیاد سینمایی فارابی باید به آمار تولید فیلم در این مدت اشاره کنم. تا جایی که من به یاد دارم تقریباً در همه ژانرها در کشور ما فیلم ساخته شد. این نگاه مدیریتی که من از آن صحبت کردم همیشه در رابطه با تولید آثار سینمایی وجود داشته است و در تمام این سال ها با انواع و اقسام مدیران ناظر و معاونت سینمایی مواجه بوده ایم که حتی گاهی نسبت به موضوعی جاه طلب به نظر می رسیدند، اما در عمل ممکن است چنین باشد. اتفاق نمی افتد. سال 1356 به بنیاد سینمایی فارابی برگشتم، در این دوره از زندگی سیف الله داد، دستیار سینما بود. تا سال 82 در بنیاد سینمایی فارابی کار می کردم. آن زمان مشخص بود که بهترین فیلم های سیاسی یکی دو دهه اخیر در آن زمان ساخته شد و تعدادی از آنها برای بنیاد سینمایی فارابی بود. مجموعه روندهای دولت در این راستا بود و دیگر تکرار نشد. همین نوع فیلمسازی باعث انتقاد مدیران ارشاد شده است. این مشکل باعث شده هر کارگردانی که می خواهد وارد عرصه ساخت فیلم سیاسی شود همیشه هفت خوان را رد کند.

یادتان هست در آن دوره چه فیلم هایی ساختید؟

باید آمار آن زمان را ببینیم. فکر می کنم به خاطر فیلم خانه آب ساخته بهمن فرمان آرا بود که اتفاقاً در جشنواره فیلم فجر هم مورد توجه قرار گرفت. به خاطر این فیلم خیلی از ما سوال شد که چرا به این فیلم توجه کردید؟

معمولاً یکی از معضلاتی که فیلم‌ها را سیاسی می‌دانند، حضورشان در جشنواره‌هایی مانند جشنواره فیلم فجر به دلیل ممیزی است. در تمام سال هایی که دبیر جشنواره بودید، آیا در جشنواره فیلم فجر با چنین مشکلاتی مواجه شدید؟

من به عنوان منشی سعی می‌کردم از آنچه که فکر می‌کردم درست است دفاع کنم، چه در جشن‌های خانه سینما و چه در جشنواره فیلم فجر یا مسئولیت‌های دیگری که بر عهده داشتم. به یاد نمی آورم که هرگز تحت فشاری برای رها کردن یک فیلم یا جانبداری نسبت به یک فیلم بوده باشم. اگر اشتباهی هم بوده قطعا از سمت من به عنوان مدیر اجرایی بوده است. البته در دوره های مختلف جشنواره فیلم فجر ملاحظاتی وجود داشته و دارد. اما در دوره هایی که دبیر جشنواره فیلم فجر بودم این اتفاق برایم نیفتاد. حتی یادم هست در سالی که من به تازگی مدیرعامل خانه سینما شده بودم و زنده یاد امین طرح هم دبیر جشنواره بود، طبق مصوبه قرار نبود دو سه فیلم در جشنواره خانه سینما شرکت کنند. وزیر آموزش و پرورش وقت البته تاریخچه مفصلی دارد. اما درست یادم هست که فیلم «خاک آشنا» ساخته باخمان فرمان آرا یکی از همین فیلم‌ها بود. فیلمی که به نوعی سیاسی محسوب می شد. امسال این جشن در محوطه بیرونی برج میلاد برگزار شد و مدیران وقت وزارت ارشاد پیام داده بودند که اگر فیلم‌هایی که احساس می‌کردند پروانه نمایش ندارند، در جشنواره شرکت کنند. جشن، ما با مشکلاتی روبرو خواهیم شد. استدلال ما این بود که برای حضور در مهمانی خانه سینما مجوز اجرا لازم نیست. باید تصمیم می گرفتیم و در نهایت تصمیم گرفتیم پشت آنچه فکر می کنیم درست است بایستیم. البته مدیران ارشاد در این جشن دخالتی نداشتند و خود جشن تا ساعاتی قبل از برگزاری آن در شرف تعطیلی بود. زنده یاد امین طرح نیز به عنوان دبیر اجرایی پشت این ماجرا ایستاد. ما برای اولین بار شورای امنیت رای را تشکیل دادیم تا نمایندگان صنوف پای آرایی که می دهند بایستند و از تصمیم آنها حمایت شود. در این جشن حضور فیلم هایی که سیاسی شده و مصمم به حذف شده بودند خودنمایی می کرد.

انتهای پیام

دکمه بازگشت به بالا