حکم زنی که شوهرش فوت کرده: راهنمای جامع احکام شرعی

پس از فوت همسر، زن با احکام شرعی عدّه وفات، ترک زینت (حداد)، حقوق مالی چون ارث و مهریه، و همچنین مسائل حقوقی مانند حضانت فرزندان مواجه می شود که شناخت آن ها برای گذر صحیح از این دوران سوگ، ضروری است. این فقدان نه تنها بار عاطفی سنگینی بر دوش زن می گذارد، بلکه او را در آستانه مجموعه ای از تصمیمات و چالش های شرعی و قانونی قرار می دهد که هر یک نیازمند آگاهی دقیق و راهنمایی موثق هستند. دوران پس از فوت همسر، زمانی برای بازسازی زندگی است که با رعایت اصول و احکام شرعی، می توان آرامش و اطمینان خاطر بیشتری را در این مسیر دشوار تجربه کرد. در این دوران، زن به عنوان محور خانواده، باید با بصیرت و صبر، امور خود و فرزندانش را مدیریت کند.

سوگ از دست دادن همسر، تجربه ای عمیق و طاقت فرسا است. در این میان، دین اسلام با احکام و آموزه های خود، راهنمایی های دقیقی برای زن بیوه ارائه می دهد تا او بتواند با کرامت و رعایت موازین شرعی، این مرحله از زندگی را پشت سر بگذارد. این احکام نه تنها جنبه های عبادی و فردی دارند، بلکه به ابعاد اجتماعی، خانوادگی و مالی زندگی زن نیز می پردازند. هدف این راهنما، روشن ساختن مسیر برای زنانی است که در این برهه حساس از زندگی خود، به دنبال پاسخ های روشن و مستند شرعی و حقوقی هستند.

احکام عدّه وفات: مدت و شرایط آن

عدّه وفات، دوره ای است که زن پس از فوت همسر خود باید آن را رعایت کند. این دوران، نه تنها فرصتی برای سوگواری و آرامش یابی است، بلکه حکمتی عمیق در حفظ نسب و صیانت از حریم خانواده دارد. اسلام با تشریع عدّه، به زن فرصت می دهد تا با این فقدان کنار آید و از سوی دیگر، هرگونه ابهام احتمالی در مورد نسب فرزند را از میان بردارد.

تعریف عدّه وفات و فلسفه آن در اسلام

عدّه وفات، مدتی است که زن پس از درگذشت همسرش، از ازدواج مجدد منع می شود. این حکم، از جمله ظرافت های شریعت اسلام در حفظ کرامت زن، پایداری نظام خانواده و جلوگیری از اختلاط انساب است. در طول این دوره، زن فرصت می یابد تا به لحاظ روحی و عاطفی با فقدان همسر خود کنار بیاید و برای آینده خود تصمیم گیری کند. همچنین، این حکم، حریم و احترام خاصی برای شوهر از دست رفته قائل می شود و پاسداشت پیوند مقدس ازدواج است.

مدت زمان عدّه وفات

مدت زمان عدّه وفات بسته به شرایط زن متفاوت است که در ادامه به تفصیل بیان می شود:

حالت عمومی: برای اکثر زنان، عدّه وفات چهار ماه و ده روز قمری است. این مدت، خواه ازدواج دائم باشد یا موقت، و خواه شوهر با زن نزدیکی کرده باشد یا نه، یکسان است. این حکم از فتاوای غالب مراجع معظم تقلید از جمله آیت الله سیستانی، آیت الله خامنه ای و آیت الله مکارم شیرازی استنباط می شود.

زن باردار: اگر زنی در هنگام فوت همسرش باردار باشد، عدّه وفات او تا زمان وضع حمل خواهد بود. حتی اگر وضع حمل او پیش از اتمام چهار ماه و ده روز رخ دهد، عدّه او با به دنیا آمدن فرزند تمام می شود. اما اگر زایمان پس از چهار ماه و ده روز صورت گیرد، عدّه همان زمان زایمان است.

زن یائسه: در مورد زن یائسه، برخی مراجع مانند آیت الله مکارم شیرازی معتقدند که زن یائسه نیز باید عدّه وفات نگه دارد. اما برخی دیگر، مانند آیت الله سیستانی و آیت الله خامنه ای، برای زن یائسه عدّه وفات را واجب نمی دانند، زیرا حکمت عدّه (اطمینان از عدم بارداری) در مورد او منتفی است. به همین دلیل، زن یائسه برای ازدواج مجدد پس از فوت همسر خود، نیازی به نگهداری عدّه وفات ندارد.

زن غیرمدخوله: زنی که عقد کرده، اما پیش از نزدیکی با شوهرش، همسر او فوت کرده است، عدّه وفات ندارد. این حکم به این دلیل است که در مورد زن غیرمدخوله، حکمت حفظ نسب مطرح نیست. این فتوا نیز مورد توافق بسیاری از مراجع است.

عدّه وفات در ازدواج موقت: برخلاف عدّه طلاق که در ازدواج موقت متفاوت است، در عدّه وفات، بین ازدواج دائم و موقت تفاوتی وجود ندارد و زن در هر دو صورت باید عدّه وفات را رعایت کند.

زمان آغاز عدّه وفات

تعیین زمان دقیق آغاز عدّه وفات برای زن بسیار مهم است تا بتواند محاسبه درستی از پایان آن داشته باشد:

فوت شوهر در حضور زن: اگر شوهر در حضور همسرش فوت کند، عدّه وفات زن از همان لحظه فوت آغاز می شود.

فوت شوهر در غیاب زن: اگر شوهر در غیاب همسرش فوت کند، عدّه وفات زن از زمانی آغاز می شود که او از خبر فوت شوهرش مطلع می شود. حتی اگر این اطلاع سال ها بعد باشد، عدّه از همان لحظه اطلاع محاسبه می گردد و مدت زمان گذشته از فوت، تاثیری در آغاز عدّه ندارد.

احکام خاص مرتبط با عدّه وفات

در برخی شرایط خاص، احکام عدّه وفات پیچیدگی هایی پیدا می کند که نیازمند توجه دقیق است:

فوت شوهر در دوران عدّه طلاق

اگر مردی همسرش را طلاق دهد و پیش از اتمام عدّه طلاق، خودش فوت کند، وضعیت عدّه زن به نوع طلاق بستگی دارد:

• طلاق رجعی: در طلاق رجعی، که مرد می تواند در طول عدّه به زن رجوع کند، اگر شوهر فوت کند، عدّه طلاق به عدّه وفات تبدیل می شود و زن باید عدّه وفات (چهار ماه و ده روز) را از زمان فوت شوهر نگه دارد.
• طلاق بائن: در طلاق بائن، که مرد حق رجوع ندارد، اگر شوهر فوت کند، زن همان عدّه طلاق را تکمیل می کند و نیازی به عدّه وفات ندارد.

اشتباه در تشخیص فوت شوهر و ازدواج مجدد

گاهی اوقات زن با این گمان که شوهرش فوت کرده، عدّه وفات نگه می دارد و پس از آن ازدواج مجدد می کند. اگر بعداً معلوم شود که شوهر اولش دیرتر فوت کرده است، این وضعیت احکام خاص خود را دارد. در چنین حالتی، زن باید بلافاصله از شوهر دوم جدا شود.
اگر زن باردار باشد، لازم است به مقدار عدّه طلاق برای شوهر دوم عدّه نگه دارد و پس از آن، برای شوهر اول عدّه وفات (چهار ماه و ده روز) را رعایت کند.
در صورتی که باردار نباشد، ابتدا برای شوهر اول عدّه وفات را نگه می دارد و سپس برای شوهر دوم عدّه طلاق را. (این حکم بر اساس فتوای آیت الله مکارم شیرازی است و ممکن است در فتاوای دیگر مراجع تفاوت هایی جزئی وجود داشته باشد).

اشتباه در تشخیص فوت شوهر و ازدواج مجدد، اگرچه از روی جهل باشد، پیامدهای شرعی و حقوقی مهمی دارد که نیازمند آگاهی و اقدام صحیح است تا حقوق افراد پایمال نشود.

قبول قول زن مبنی بر اتمام عدّه

اگر زنی ادعا کند که عدّه اش تمام شده است، قول او در صورتی پذیرفته می شود که مورد اتهام نباشد و برای قاضی یا کسی که می خواهد با او ازدواج کند، مورد وثوق و اطمینان باشد. به بیان دیگر، نباید قرائنی وجود داشته باشد که صداقت او را زیر سوال ببرد.

عقد در عدّه وفات (از روی جهل یا علم)

اگر مردی در دوران عدّه وفات زنی با او ازدواج کند، این ازدواج باطل است. حال، بسته به اینکه آیا زن و مرد از حرمت ازدواج در عدّه آگاه بوده اند یا خیر، حکم متفاوت می شود:

• ازدواج با جهل به حرمت: اگر هر دو طرف یا یکی از آن ها از حرمت ازدواج در عدّه بی اطلاع بوده باشند، عقد باطل است اما حرمت ابدی ایجاد نمی شود. پس از اتمام عدّه وفات برای شوهر اول، آن مرد می تواند مجدداً با آن زن عقد ازدواج دائم یا موقت جاری کند. البته، اگر در این بین نزدیکی صورت گرفته باشد، زن باید برای شوهر دوم عدّه وطی به شبهه (عدّه طلاق) نگه دارد.
• ازدواج با علم به حرمت: اگر هر دو طرف با علم به حرمت ازدواج در عدّه، اقدام به عقد کرده باشند، علاوه بر بطلان عقد، حرمت ابدی نیز بین آن ها ایجاد می شود و دیگر نمی توانند با یکدیگر ازدواج کنند.

احکام ترک زینت (حداد) در عدّه وفات

حداد یا ترک زینت، یکی دیگر از احکام مهمی است که زن در دوران عدّه وفات باید آن را رعایت کند. این حکم، جلوه ای از سوگواری و احترام به مقام همسر از دست رفته و تعظیم شعائر دینی است.

تعریف حداد و حکمت آن

حداد به معنای ترک زینت و هرگونه آراستگی است که زن در دوران عدّه وفات باید از آن پرهیز کند. حکمت این حکم، علاوه بر سوگواری برای همسر، حفظ حرمت این دوران و نشان دادن حال حزن و اندوه درونی است. این حکم، یک تفاوت اساسی با سوگواری های عمومی دارد که ممکن است صرفاً جنبه عاطفی داشته باشد؛ حداد، یک تکلیف شرعی است که در قالب ترک ظواهر زینت بروز پیدا می کند.

مدت زمان حداد

مدت زمان حداد همزمان با عدّه وفات است؛ یعنی زن باید به مدت چهار ماه و ده روز قمری (یا تا زمان وضع حمل برای زن باردار) از هرگونه زینت کردن پرهیز کند.

مصادیق ترک زینت (محدودیت ها و مباحات)

ترک زینت شامل مواردی می شود که عرفاً به عنوان زینت و آراستگی برای زن محسوب می شوند:

• محدودیت ها: پوشیدن لباس های زینتی و جلب توجه کننده، کشیدن سرمه در چشم، استفاده از عطر و ادکلن، آرایش صورت، استفاده از زیورآلات مانند طلا و جواهرات، رنگ کردن مو و هر آنچه عرفاً به عنوان زینت شناخته می شود. هدف این است که زن در این دوره، خود را برای ازدواج یا جلب توجه دیگران آماده نکند.
• مباحات: حداد به معنای ترک نظافت شخصی نیست. زن می تواند به حمام برود، موها و ناخن های خود را کوتاه کند، لباس های تمیز و مرتب (غیر زینتی) بپوشد و به امور بهداشتی خود رسیدگی کند. تفاوت اساسی میان ترک زینت و ترک نظافت در این است که نظافت به پاکیزگی و بهداشت فردی مربوط می شود، در حالی که زینت به آراستگی و جلب توجه دیگران اشاره دارد.

خروج از منزل در عدّه وفات

در مورد خروج از منزل در عدّه وفات، احکام شرعی محدودیت هایی را برای زن قائل می شوند، اما نه به صورت مطلق:

جواز خروج با شرایط: خروج از منزل در دوران عدّه وفات، اگر ضرورت یا لزومی در آن باشد، جایز است. این ضرورت ها می تواند شامل موارد زیر باشد:

• مراجعه به پزشک یا بیمارستان برای درمان.
• خرید مایحتاج ضروری و روزمره که کسی دیگر قادر به انجام آن نیست.
• شرکت در مراسم تدفین، تشییع و ترحیم همسر.
• حضور در محل کار در صورت نیاز مبرم به تأمین معاش (در برخی فتاوا).

در هر صورت، هنگام خروج از منزل، زن باید حریم و عفت خود را حفظ کند و از هرگونه خودنمایی یا پوشیدن لباس های زینتی که جلب توجه کند، پرهیز نماید.

سایر مسائل مرتبط با حداد

شرکت در جشن ها و مراسم شادی: شرکت در جشن ها و مراسم شادی در دوران عدّه وفات، به دلیل تضاد با روحیه سوگواری و حداد، جایز نیست. این ممنوعیت به حفظ حرمت این دوران و جلوگیری از هرگونه تظاهر به شادمانی در زمان اندوه اشاره دارد.

عدم اعتبار شرط عدم ازدواج مجدد: اگر زن و شوهر قبل از فوت، با یکدیگر شرط کرده باشند که هر کس زودتر فوت کرد، دیگری ازدواج مجدد نکند، این شرط از نظر شرعی اعتبار ندارد و بر زن واجب نیست که پس از اتمام عدّه وفات، از ازدواج مجدد خودداری کند. در واقع، دین اسلام ازدواج مجدد را پس از اتمام عدّه، مجاز دانسته و آن را تشویق نیز می کند.

حقوق مالی و غیرمالی زن پس از فوت شوهر

پس از فوت همسر، علاوه بر احکام شرعی مربوط به عدّه و حداد، زن با مسائل حقوقی و مالی متعددی مواجه می شود که اطلاع از آن ها برای حفظ حقوق خود و فرزندانش ضروری است.

ارث

یکی از مهم ترین مسائل پس از فوت شوهر، موضوع ارث است که بر اساس قوانین شرعی و مدنی تعیین می شود.

سهم الارث زن از اموال شوهر

سهم الارث زن از اموال شوهر متوفی، بسته به داشتن یا نداشتن فرزند مشترک، متفاوت است:

• اگر شوهر دارای فرزند (از این زن یا زن دیگر) باشد: سهم زن یک هشتم (۸/۱) از تمامی اموال منقول (مانند پول، طلا، خودرو و…) و غیرمنقول (مانند زمین، خانه، باغ و…) شوهر است.
• اگر شوهر فرزند نداشته باشد: سهم زن یک چهارم (۴/۱) از تمامی اموال منقول و غیرمنقول شوهر خواهد بود.

در قوانین جدید ایران، زن از عرصه (زمین) و اعیان (ساختمان) هر دو ارث می برد و محدودیت های سابق در مورد ارث نبردن زن از زمین برداشته شده است.

موانع ارث

موانع ارث در مورد زن بیوه، کمتر از سایر خویشاوندان است. مواردی مانند کفر یا قتل همسر توسط زن می تواند مانع ارث بری باشد که البته این موارد بسیار نادر هستند. در شرایط عادی، زن از همسر متوفی خود ارث می برد.

حقوق مربوط به مهریه

مهریه، به محض جاری شدن عقد ازدواج، بر ذمه مرد قرار می گیرد و با فوت شوهر نیز ساقط نمی شود. بنابراین، زن پس از فوت همسر، حق دارد مهریه خود را به طور کامل از ترکه (اموال به جا مانده) متوفی مطالبه کند. مهریه زن، پیش از تقسیم ارث میان ورثه، از ترکه پرداخت می شود. این حق زن، بر تمامی اموال متوفی مقدم است.

جهیزیه

جهیزیه، اموالی است که زن به عنوان اموال شخصی خود به منزل مشترک آورده است. این اموال، متعلق به زن هستند و پس از فوت شوهر، جزء ترکه او محسوب نمی شوند. بنابراین، زن می تواند تمامی جهیزیه خود را از منزل مشترک خارج کند و ورثه شوهر حقی بر آن ندارند. توصیه می شود که برای جلوگیری از هرگونه اختلاف، لیستی از جهیزیه در زمان ازدواج تهیه شده باشد.

حضانت فرزندان

پس از فوت پدر، مسئولیت حضانت فرزندان صغیر (زیر ۱۸ سال) از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

تکلیف حضانت فرزندان: بر اساس قانون مدنی ایران، حضانت فرزندان صغیر پس از فوت پدر، با مادر است و او حق حضانت را تا رسیدن فرزندان به سن بلوغ (۹ سال تمام قمری برای دختر و ۱۵ سال تمام قمری برای پسر) دارا خواهد بود.

نقش مادر و خانواده متوفی: اگرچه حضانت به مادر واگذار می شود، اما ولایت قهری (اختیار تصمیم گیری های کلان مالی و آینده فرزند) با پدر بزرگ پدری (جد پدری) است، مگر اینکه مادر بتواند عدم صلاحیت او را ثابت کند. این موضوع می تواند گاهی اوقات منجر به چالش هایی شود که نیازمند مشاوره حقوقی است.

نفقه و مسکن

وضعیت نفقه زن در دوران عدّه وفات: بر خلاف عدّه طلاق که زن در آن مستحق نفقه است (در صورت عدم نشوز)، در دوران عدّه وفات نفقه بر عهده ترکه متوفی نیست. اما زن می تواند در صورت نیاز، از سهم خود از ارث یا سایر اموالی که پیش از تقسیم ارث حق استفاده از آن را دارد، معاش خود را تأمین کند.

حق سکونت در منزل مشترک: زن در دوران عدّه وفات، حق سکونت در منزل مشترک را دارد و ورثه نمی توانند او را مجبور به تخلیه منزل کنند. پس از اتمام عدّه و تعیین تکلیف ارث، وضعیت سکونت او نیز مشخص خواهد شد. اگر زن در این منزل صاحب سهم الارث باشد، می تواند به سکونت خود ادامه دهد یا سهم خود را مطالبه کند.

حق استفاده از ترکه متوفی برای تأمین معاش: در مواردی که زن در دوران عدّه وفات برای تأمین معاش خود نیاز مبرم به پول داشته باشد و منبع دیگری در اختیار او نباشد، می تواند با اجازه دادگاه و از محل ترکه شوهر، هزینه های ضروری زندگی خود را تا زمان تعیین تکلیف ارث، تأمین کند.

حقوق مربوط به متوفی (تکالیف زن)

در اسلام، تکالیف و حقوق متقابلی میان زن و شوهر وجود دارد که برخی از آن ها حتی پس از فوت نیز ادامه می یابد:

• آیا زن وظیفه دارد غسل و کفن شوهر را انجام دهد؟ زن شرعاً وظیفه ای برای غسل و کفن شوهر ندارد، مگر اینکه هیچ فرد دیگری برای این کار نباشد یا او را وصی کرده باشد. البته، می تواند با رضایت خود و در صورت تمایل، این کار را انجام دهد.
• شرکت در مراسم تدفین و ترحیم: شرکت زن در مراسم تدفین، تشییع و ترحیم همسر، نه تنها جایز است، بلکه از نظر عرفی و عاطفی نیز مورد انتظار است و جزئی از سوگواری او محسوب می شود. در این مراسم، زن باید احکام حداد و حفظ حریم را رعایت کند.

مسائل متفرقه و نکات تکمیلی

علاوه بر احکام اصلی، مسائل دیگری نیز وجود دارد که زن بیوه ممکن است با آن ها مواجه شود و دانستن آن ها می تواند به او در گذر از این دوران کمک کند.

ازدواج مجدد پس از عدّه وفات

پس از اتمام دوران عدّه وفات، ازدواج مجدد برای زن هیچ گونه منع شرعی و قانونی ندارد و کاملاً جایز است. اسلام، ازدواج مجدد را نه تنها مجاز می داند، بلکه در بسیاری از موارد آن را تشویق می کند تا زن بتواند زندگی خود را بازسازی کرده و از حمایت همسر جدید بهره مند شود.

البته، انتخاب زمان مناسب برای ازدواج مجدد، یک تصمیم کاملاً شخصی است و باید با در نظر گرفتن وضعیت روحی و عاطفی زن و همچنین شرایط فرزندان، انجام شود. فشار آوردن بر زن برای ازدواج مجدد، یا بالعکس، منع کردن او از این حق، پسندیده نیست.

توصیه های روانشناختی و اجتماعی

فقدان همسر، یکی از بزرگ ترین رویدادهای استرس زای زندگی است. در این دوران، حمایت روانی و اجتماعی از زنان بیوه، از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.

• اهمیت حمایت روانی و اجتماعی: خانواده، دوستان و جامعه باید با همدلی و درک، در کنار زن بیوه باشند و او را در گذر از مراحل سوگ یاری کنند. این حمایت می تواند شامل کمک در امور روزمره، گوش دادن فعال و فراهم آوردن فضایی امن برای ابراز احساسات باشد.
• نقش مشاوره و گروه های حمایتی: مراجعه به مشاوران متخصص یا شرکت در گروه های حمایتی می تواند به زن در پردازش غم و اندوه، مدیریت استرس و بازسازی زندگی کمک شایانی کند. این گروه ها فضایی را فراهم می آورند که زن احساس تنهایی نکند و تجربیات خود را با دیگرانی که شرایط مشابهی دارند، به اشتراک بگذارد.
• حفظ کرامت و جایگاه اجتماعی زن بیوه: جامعه و خانواده باید به کرامت و جایگاه اجتماعی زن بیوه احترام بگذارند و از هرگونه قضاوت یا نگاه منفی نسبت به او پرهیز کنند. زن بیوه شایسته تقدیر و احترام است و باید با حفظ عزت نفس و اعتماد به نفس، زندگی خود را ادامه دهد.

سوالات متداول

آیا زن یائسه بعد از فوت شوهر باید عدّه نگه دارد؟

بنا بر فتوای آیت الله مکارم شیرازی، زن یائسه نیز باید عدّه وفات نگه دارد (چهار ماه و ده روز). اما بر اساس فتاوای آیت الله سیستانی و آیت الله خامنه ای، زن یائسه عدّه وفات ندارد.

آیا زن در عدّه وفات می تواند از خانه خارج شود؟

بله، خروج از منزل برای رفع ضروریات زندگی مانند مراجعه به پزشک، خرید مایحتاج ضروری یا شرکت در مراسم ترحیم همسر، با رعایت حدود شرعی و عدم خودنمایی جایز است.

آیا مهریه زن پس از فوت شوهر قابل مطالبه است؟

بله، مهریه زن یک دین بر عهده شوهر است که با فوت او نیز ساقط نمی شود و زن می تواند آن را از ترکه (اموال به جا مانده) شوهر متوفی مطالبه کند. مهریه بر سایر دیون و ارث مقدم است.

حضانت فرزندان صغیر پس از فوت پدر با چه کسی است؟

بر اساس قانون، حضانت فرزندان صغیر پس از فوت پدر، تا سن بلوغ با مادر است. البته ولایت قهری (اختیار در امور مالی و سرپرستی) معمولاً با جد پدری خواهد بود.

آیا زن می تواند با شوهر سابق خود که در عدّه وفات او را عقد کرده بود، مجدداً ازدواج کند؟

اگر زن و مرد هر دو یا یکی از آن ها در زمان عقد در عدّه، از حرمت آن بی اطلاع بوده اند (جهل به حکم)، عقد باطل است اما حرمت ابدی ایجاد نمی شود. پس از اتمام عدّه، می توانند مجدداً با یکدیگر ازدواج کنند. اما اگر با علم به حرمت ازدواج کرده باشند، حرمت ابدی ایجاد می شود و دیگر نمی توانند با هم ازدواج کنند.

نتیجه گیری

فوت همسر، نقطه عطفی در زندگی هر زنی است که او را با چالش های عاطفی، شرعی و حقوقی بسیاری مواجه می سازد. شناخت دقیق احکام شرعی و قوانین حقوقی مربوط به این دوران، نه تنها به زن کمک می کند تا با آرامش خاطر بیشتری این مسیر را طی کند، بلکه از بروز مشکلات و ابهامات بعدی نیز جلوگیری می نماید. احکام عدّه وفات، ترک زینت، حقوق مالی چون ارث، مهریه و حضانت فرزندان، هر یک نقش مهمی در تأمین سعادت دنیوی و اخروی زن و حفظ نظام خانواده دارند.

توصیه می شود در صورت بروز هرگونه ابهام یا مسائل پیچیده، حتماً با مراجع عظام تقلید یا دفاتر ایشان و همچنین مشاوران حقوقی متخصص در امور خانواده مشورت شود تا با راهنمایی های صحیح، بهترین تصمیمات اتخاذ گردد. در این دوران سوگ و بازسازی، توکل به خداوند متعال و صبر و استقامت، بهترین پشتیبان برای زن بیوه خواهد بود. زن با آگاهی، صبر و استعانت از خداوند، می تواند این دوران سخت را با سربلندی پشت سر گذاشته و فصلی جدید از زندگی خود را با صلابت آغاز کند.